وصیت وارث - قانون وصیت وارث - وصیت به حرمان وارث

وصيت آن است که انسان، سفارش کند بعد از مرگش براي او کارهايي انجام دهند يا بگويد بعد از مرگش چيزي از مال او ملک کسي باشد، يا براي اولاد خود و کساني که اختيار آنان با اوست، قيم و سرپرست معين کند و کسي را که به او وصيت مي کنند «وصي» مي گويند.

وصيت کردن براي هر مسلماني، کاري پسنديده و ارزشمند است و رهبر بزرگ اسلام، صلي الله عليه آله مي فرمايد:
«من مات علي وصيه حسنه مات شهيدا»
هر کس پس از وصيت نيکويي جان سپرد، شهيد محسوب مي شود.

وصيت کردن براي هر کس و در هر شرايطي پسنديده و مستحب است، به خصوص براي کساني که به هر دليل ، زمان مرگ خويش را نزديک مي بينند، براي اين گونه افراد، وصيت کردن در موارد زير واجب است؛

  1. اگر به مردم بدهکار است و موقع دادن آن بدهي رسيده، بايد بدهد و اگر خودش نمي تواند بدهد، يا موقع دادن بدهي او نرسيده، بايد وصيت کند و بر وصيت شاهد بگيرد.
  2. اگر خمس و زکات و مظالم بدهکار است بايد فورا بدهد و اگر نمي تواند بدهد، چنانچه از خودش مال دارد يا احتمال مي دهد کسي آن ها را ادا نمايد، بايد وصيت کند و هم چنين است اگر حج بر او واجب باشد.
  3. اگر نماز و روزه ي قضا دارد، بايد وصيت کند که از مال خودش براي آن ها اجير بگيرند، بلکه اگر مال نداشته باشد ولي احتمال بدهد کسي بدون آن که چيزي بگيرد آن ها را انجام مي دهد، باز هم واجب است وصيت نمايد و اگر قضاي نماز و روزه ي او بر پسر بزرگ ترش واجب باشد بايد به او اطلاع دهد يا وصيت کند که براي او به جا آورند.

شرايط صحت وصيت

وصيت کننده؛ بايد داراي پنج شرط باشد، که عبارتند از؛ بلوغ، عقل، اختيار، رشد و عدم خودکشي. بنابراين:

  • وصيت کودک، صحيح نيست، گرچه اقوي صحت وصيت کودک ده ساله است در مورد کارهاي نيک مثل ساختمان مسجد و پل و خيرات و مبرات.
  • وصيت ديوانه، مست و کسي که او را مجبور کرده باشند وصيت کند و محجوري که ازتصرف در اموالش ممنوع است، نيز صحيح نيست.
  • همين طور کسي که با زخمي کردن خود يا خوردن سم يا پريدن از بلندي دست به خودکشي زده، وصيتش صحيح نيست.

موضوع وصيت؛ بايد جايز، داراي منفعت حلال و از ملک شخص وصيت کننده باشد. بنابراين وصيت به هزينه ي مال در اموري مانند موارد زير صحيح نيست؛

دادن قرآن به کافر، شراب سازي، آلات موسيقي و قمار، کمک به ستمگران، تعمير کنيسه، چاپ کتاب هاي گمراه کننده، کارهاي بيهوده و عبث و مانند اين ها.
هم چنين اگر درباره ي اموال ديگران وصيت کند صحيح نيست؛ گر چه مالک آن ها نيز اجازه بدهد. البته اگراز سوي مالک وصيت کند و او نيز تنفيذ نمايد، بعيد نيست که صحيح باشد.
شرط چهارم اين که اموال وصيت شده بيش از يک سوم کل ارث نباشد با اين توضيح؛

  1. بدهي ها، حقوق واجب الهي همچون خمس و زکات و مظالم و کفارات ازاصل مال کم مي شود؛ اگر چه به آن وصيت نکرده باشد و شامل همه ي مال نيز بشود. حج واجب گر چه نذري باشد - نيز بنابر اقوي همين حکم را دارد.
  2. کارهاي تبرعي همچون اطعام به فقرا، رفتن به زيارت و اقامه ي عزا و مانند آن، اگر در حد يک سوم اموالش باشد نافذ است و بيش از آن را وارثان بايد اجازه بدهند. واجب غير مالي مانند نماز و روزه ي استيجاري نيز بنابر اقوي همين حکم را دارد.
  • وصي ؛ اجرا کننده وصيت نيز بايد بالغ، مسلمان و قابل اطمينان باشد؛ بر اين اساس، وصيت به نابالغ، ديوانه و کافر صحيح نيست، اگر وصي مورد اعتماد باشد کافي است، گرچه احتياط آن است که عادل باشد.

احتياط واجب آن است که فرزند، وصيت پدرش را رد نکند، ولي بر ديگران، پذيرش وصيت واجب نيست، حتي وصي پس از پذيرش و در زمان حيات وصيت کننده مي تواند آن را پس بدهد به شرط آن که به وصيت کننده ابلاغ کند. ولي اگر وصيت را بپذيرد و تا مرگ وصيت کننده آن را رد نکند يا اگر رد کند به اطلاع او نرساند، اجراي وصيت بر وصي واجب است. بلکه اگر وصي پس از مرگ وصيت کننده از وصيت اطلاع يابد حق رد آن را ندارد و بايد آن را اجرا کند.

راه ثابت شدن وصيت

  1. کسي که مي خواهد وصيت کند، با اشاره اي که مقصودش را بفهماند، مي تواند وصيت کند.
  2. اگرنوشته اي به امضا يا مهر ميت ببينند، چنانچه مقصود او را بفهماند و معلوم باشد که براي وصيت کردن نوشته، بايد مطابق آن عمل کنند.
  3. شهادت زنان و مردان عادل و نيز قسم خوردن و شهادت کافر ذمي عادل نيز در برخي موارد مسموع است.